2017. Jaar van levenskracht en loutering.

Verwarring, onrecht, afscheid. En vooral woede. Het zijn woorden die veel gebruikt worden om 2016 te omschrijven. Er kwam nogal wat boze energie vrij, in 2016. Niet zo gek dus dat ze ook de toon aangeven van de mooiste en meest relevante muziek die ik dit jaar hoorde. Het mooie van muziek is dat het zo één op één de tijdgeest duidt. Kijk naar de hitparade en zie de trends, zeg ik altijd. Muziek is primaire emotie en wijst een weg naar de mogelijkheden om ermee om te gaan. Zoals we vroeger naar een priester of imam luisterden, zetten we nu Bowie of Beyoncé op. De beste muziek van 2016 begint met pijn en woede. Maar woede is nooit een eindstadium. De muzikale helden van 2016 zetten hun woede om in iets mooiers, iets diepers: levenskracht. Ze gaan door hun pijn heen en komen er aan de andere kant gelouterd uit. Ze maken kunst van menselijke emoties. Als 2016 het jaar van de woede was, dan wordt 2017 het jaar van de loutering. De mooiste vijf albums van het jaar dragen het al in zich, elk op een eigen manier. Een absolute favoriet kiezen is ondoenlijk. Deze vijf raakten mij het meest.

Lemonade.

“You can taste the dishonesty/It’s all over your breath” Het zijn de eerste woorden die Beyoncé zingt op Lemonade. Als ze even later in Don’t Hurt Yourself (mijn favoriet) met overslaande stem “Who the fuck do you think I am?” zingt, weet je in welke hoek Jay Z gekropen moet zijn toen hij dit nummer voor het eerst hoorde. Ik kreeg er in ieder geval kippenvel van. Hier staat een boze vrouw. Een bedrogen vrouw. Een zwarte vrouw. Een trotse, sterke vrouw. Of we even willen luisteren naar wat ze op haar lever heeft. Graag! Deze plaat is muzikaal zo veelzijdig dat hij verslavend werkt. Maar vooral in de teksten gaat Beyoncé diep, dit keer. De woede en het verdriet om het bedrog, het terugslaan en uiteindelijk de verzoening en de loutering, het komt allemaal voorbij. Door het hele album heen echoot daarnaast de Black Lives Matter gedachte. “Freedom, freedom, where are you, ‘cause I need freedom too!” Afsluiter Formation is het meest pregnante nummer, door zijn intrigerende en vervreemdende beats. Beyoncé wrijft Amerika de boodschap bovendien in haar show tijdens Het Feest Der Amerikaanse Feesten (de Super Bowl) nog even stevig in, door met haar danseressen een grote X te vormen. Als onze Sylvana er even doorheen zit, zet ze ongetwijfeld deze plaat op. Aan het einde veer je als vanzelf op. Er is onrecht. Er is leed. Maar je gaat dóór. “Cause a winner don’t quit on themselves”. Werk aan de winkel. Met Beyoncé als inspiratiebron komt het vast goed.

Blackstar.

David Bowie speelt een belangrijke rol in de roman die ik schrijf. Bowie is sowieso de held in mijn muzikale geschiedenis. Zijn allerlaatste stelt geen seconde teleur. Blackstar is zonder meer het meest schokkende album van het jaar. Niet alleen door zijn timing (een paar dagen voor zijn dood): meer experimentele pop is er nauwelijks gemaakt. Verwarring, afscheid, berusting en loutering, je hoort het door alle nummers heen. “Look up here, man, I’m in danger, I’ve got nothing left to lose”. Ach, het verhaal is wel bekend.

Hoop had Bowie duidelijk niet meer. Maar wel levenskracht, nog zoveel levenskracht. Hij moet even twee keer snuiven, aan het begin van ‘Tis a Pity She Was a Whore, maar dan snelt de muziek ook alle kanten op. Het leven kan tegenzitten, het leven kan eindigen. Dan moet je afscheid nemen. Die boodschap relativeert toch alle woede over kleinigheden die we in Nederland op elkaar loslaten? Van je eigen afscheid van het leven een kunstwerk maken dat niet alleen ontroert, maar ook verrast en inspireert, dat is meer een prestatie. Het is een statement waar niemand omheen kan. De lat lag hoog na 50 jaar vernieuwing (ach.. Low, ach.. Scary Monsters, ach.. Earthling, ach..), maar Bowie duikt er nog een laatste keer gracieus overheen. Een nog nieuwere Bowie zal er niet meer komen. Maar met deze plaat kan ik nog wel even vooruit. Steeds opnieuw stel ik  mezelf de vraag, na het luisteren: en welk experiment ga jij aan, Tom? Dat boek, dat gaat er komen. Met dank aan Bowie.

A Seat at the Table.

Solange was de verrassing van het jaar. Zwoele woede. Die omschrijving kwam als eerste in me op. Luisteren naar A Seat at the Table is een louterende ervaring, en volgens mij is het dat voor haarzelf ook geweest. “Why you always gotta be so mad?” Het is een vraag die ze vaak naar haar hoofd heeft gekregen, als zwarte vrouw die niet haar mond houdt wanneer ze tegen alledaags racisme aan loopt. Ze zit ermee, met die woede. “You got the right to be mad,” zingt ze in Mad. “But when you carry it alone you find it only getting in the way.” Hoe groei je over je woede heen, als hij dagelijks gevoed wordt? Hoe zet je hem om in kracht, in optimisme?

“I ran my credit card up, thought a new dress make it better. I tried to work it away, But that just made me even sadder. I tried to keep myself busy, I ran around circles, think I made myself dizzy. I slept it away, I sexed it away, I read it away. I tried to let go my lover. Thought if I was alone then maybe I could recover. To write it away or cry it away.” Waar zus Beyoncé haar boosheid niet onder stoelen of banken stopt en hem helemaal uitraast, gaat Solange van het begin af aan voor de loutering. Die kwam niet vanzelf, dat blijkt. Maar ondertussen lukt het Solange om de eindeloze witte verdedigingsmechanismen en onbedoeld racistisch gedrag gracieus te pareren. Ze trekt wel een grens: Don’t Touch My Hair:

“They don’t understand/What it means to me/Where we chose to go/Where we’ve been to know. You know this hair is my shit/Rode the ride, I gave it time/But this here is mine.”

Tussen de nummers door vertellen haar ouders en platenbaas over hun ervaringen in een vooral witte wereld. Zwaar? Geen moment. Duidelijk. Zwoel gezongen, zijdezachte beats. Uiteindelijk viert Solange haar kleurenrijkdom, haar verleden, en de hoop voor de toekomst. En als het ons niet bevalt, hoeven we niet te luisteren, dat maakt ze ook nog even duidelijk. “All my niggas let the whole world know, play this song and sing it on your terms. For us, this shit is for us..”
Al zou ik er stiekem naar moeten luisteren. Wat een overtuigend verfijnde meningen brengt Solange naar voren. Ze laat zien hoe je woede omzet in innerlijke kracht. En over de zoektocht verhaalt ze glorieus. Deze muziek boort diep van binnen een reservoir van hoop aan en laat die rijkelijk vloeien.

Hopelessness.

Gevoelige woede, hoe klinkt dat? Nou, als op Hopelessness, van Anohni, die je misschien nog herinnert uit een vorig leven als Antony (van de Johnsons). Toen vond ik zijn muziek mooi, maar soms wat al te ijl. Als Anohni heeft ze de kracht van de zachtheid ontdekt. Ze is boos en er moeten wat zaken veranderen. Dat moge duidelijk zijn, als je deze plaat hebt afgeluisterd. Het lag misschien voor de hand om een album te maken over gender-vrijheid. Dat is immers ook een van de thema’s van onze tijd. Maar Anohni trekt haar cirkel groter. Ze leeft in een wereld die van het matje af is en daar maakt ze zich zorgen over. Mooie zorgen, dat wel.

De ijzige beats zijn van de producer met de onwaarschijnlijke naam Oneohtrix Point Never. Lekker stel samen. De muziek is bijna net zo meedogenloos als de teksten, waarin Anohni politieke misstanden aankaart. Vernietiging van de planeet, drones, privacy, executies, achter elkaar komt het voorbij. Denk niet dat het een zelffeliciterend feestje is van progressief Amerika. Ook Obama krijgt er flink van langs, in een nummer dat even spannend klinkt als een voodoo-uitdrijving. En het is ook zeker geen geijkte protestplaat. De muziek is experimenteel en verrast telkens opnieuw, de teksten zijn soms ongekend humoristisch, in al hun scherpte. Hopeloosheid, zelden is het zo fascinerend en verslavend bezongen.

Life of Pablo.

Kanye doet wat alleen Kanye kan. Hij is geniaal, gek, grappig, groots en grof. Het zijn verwarrende tijden. En met verwarring weet Kanye wel weg. Dit album was alleen al door zijn continue aanpassing, zelfs nog na de release, een schitterend voorbeeld van nooit af. Voortschrijdend inzicht, alweer zo’n tijdgeest term. Nummers breken af, lijken lukraak aan elkaar geplakt. Maar fascinerend is het. Muzikaal vond ik Yeezus, zijn vorige, heftiger. Maar deze blijf ik ook luisteren. Hoe ie het doet, doet ie het, het blijft intrigerend. Alles zit erin, van gospel tot godverdomme. Natuurlijk is er de ingebouwde controverse en zelfreferentie. Als je van je leven een kunstwerk maakt, zorg dan ook dat zelfs Picasso achter zijn oren zou krabben bij beluistering. Kanye maakt schoonheid uit verwarring. Hij vat er het zelf wel even voor ons samen in de korte track – hoe kan hij anders heten – I Love Kanye:
“I hate the new Kanye, the bad mood Kanye
The always rude Kanye, spaz in the news Kanye
I miss the sweet Kanye, chop up the beats Kanye
I gotta to say at that time I’d like to meet Kanye
See I invented Kanye, it wasn’t any Kanyes
And now I look and look around and there’s so many Kanyes
I used to love Kanye, I used to love Kanye
I even had the pink polo, I thought I was Kanye
What if Kanye made a song about Kanye
Called “I Miss The Old Kanye,” man that would be so Kanye
That’s all it was Kanye, we still love Kanye
And I love you like Kanye loves Kanye, hahaha.”

2016 was een jaar van pijnlijke schoonheid. Als we de muzikale richtlijnen volgen, denk ik dat 2017 het jaar van de levenskrachtige loutering wordt.

Kleurpietentijd

Het is maar een klein berichtje in de Volkskrant, over Sint pakpapier. Maar het illustreert weer zo duidelijk de tijdgeest. “Volgens Jan Carel Zadoks, auteur van het boek Sinterklaas verpakt vond men in de jaren zeventig Zwarte Piet ook racistisch. Behalve wit werden de pieten ook groen en blauw. Begin jaren tachtig werden de pieten weer zwart.”

Yep. In de lente willen we veranderen en in een wintertijdgeest willen we alles weer terugdraaien. Ik heb het er veel over, tijdens lezingen. Dat de hele discussie steeds blijft terugkomen totdat we hem oplossen. Iedere lentetijdgeest wordt de Zwarte Piet discussie opnieuw aangezwengeld. Lente is de tijdgeest waarin overal discussie losbrandt en bestaande systemen aangevallen worden. Eind jaren zestig was het zover. Begin jaren negentig opnieuw – ook toen was er sprake van protest. En nu weer. Zwarte Piet gaat verkleuren, dat is ondertussen zeker. Het protest is nu vasthoudender en sterker dan ooit tevoren. En terecht. Als een grote groep mensen gekwetst wordt door een kinderfeest en we kunnen het zonder veel moeite aanpassen, dan moeten we dat doen. Dat hebben we in het verleden al eerder gedaan. Sinterklaas overleefd het allemaal wel. Wel een puntje voor de anti-zwarte Piet betogers: de strijd lijkt nu gewonnen. Maar let op als we over een jaar of acht weer in een herfst en winter tijdgeest terecht komen. Zoals na de open jaren zeventig  de gesloten jaren tachtig volgden. In de jaren twintig van deze eeuw is er dus de kans dat we ineens de veelkleurigheid van KleurenPiet moeten beschermen. Die tijdgeest, hij draait door. En door.

De zomer van het burgerexperiment..

schermafbeelding-2016-11-06-om-20-19-18 Gisteren vond in Friesland de eerste Dorpentop plaats. Verleden week riep een grote groep burgemeesters en wethouders dat het democratische bestel op de schop moet. Het is ‘Code Oranje’ waarschuwen ze, alleen door te experimenteren met nieuwe democratische vormen kan de kloof tussen burger en bestuur verkleind worden. En een paar dagen geleden meldde Amsterdam dat het een nieuw bestuurlijk stelsel wil, met meer betrokkenheid van bewoners. De burger is duidelijk aan zet..

Had ik al eens geroepen dat de vernieuwingen zo langzamerhand over elkaar buitelen? Overal zien mensen in dat bestaande systemen vast lopen en dat het tijd wordt om de deur naar vernieuwing open te zetten. We zijn ‘bewust onbekwaam’: het moet anders, we weten alleen nog niet precies hoe. Daarom is experimenteren de nieuwe maatschappelijke hobby. Alleen proefondervindelijk komen we vooruit. We gaan ons anders organiseren. Niet van boven af, maar van onderop. De lijn is duidelijk: het individu is de bouwsteen van de samenleving. Individuen verbinden zich op nieuwe manieren. Je hoeft geen lid meer van een partij te zijn om invloed uit te oefenen op de politiek in je eigen dorp of stad. Het maakt besturen niet direct makkelijker, wel boeiender. En het kan, mits goed aangepakt, zorgen voor nieuw lokaal vertrouwen, zoals de burgemeesters van Code Oranje beweren. Democratie die beter smaakt, omdat de ingrediënten beter afgewogen worden. Boeiende tijden.

Het is bijna tijd voor een Seizoenen Update. Nog even en we zitten in de overgang van Lente naar Zomer. Zomer is de tijdgeest waarin de ‘revolutionaire denkbeelden’ van de pioniers sterk door beginnen te werken in de maatschappij. We gaan implementeren. Ik ben nieuwsgierig naar de uitkomsten van de democratische experimenten. De overgang is heftig – kijk naar Brexit, naar de Amerikaanse politiek, onze eigen polarisatie. Het is zeker niet altijd leuk, maar het hoort er wel bij. Uit de clash komt het nieuwe voort. Ik volg het met aandacht..

schermafbeelding-2016-11-06-om-19-58-40

Kunst en de Tijdgeest

Regelmatig geef ik in een workshop de deelnemers de opdracht om de top-10 te analyseren en op basis daarvan de trends te bepalen. Het komt vaak als een verrassing: wat populair is zegt inherent iets over de tijdgeest. Iets is immers niet voor niets populair. Muziek en film zijn eenvoudiger te ‘kraken’ dan moderne kunst. Daarbij is vaak sprake van meerdere lagen tegelijkertijd, elk met hun eigen betekenis. Toch komen er zo af en toe berichten voorbij waar ik als toekomstpsycholoog warm van word. Neem nu het onderstaande artikel in het kunstkatern van De Volkskrant. Het gaat over Puzzelkunst. Installaties van losse, maar zorgvuldig gedrapeerde objecten, waarvan de beschouwer de betekenis zelf bij elkaar moet puzzelen. En leg daar de jongste TrendRede naast: we zijn op zoek naar grip op een wereld die losgeslagen lijkt. De TrendRede beschrijft hoe ieder mens op zich een individuele bouwsteen is geworden, die tastend en zoekend zijn betekenis binnen het bouwwerk van de samenleving probeert te ontdekken en daarbij zijn eigen dwarsverbindingen legt. Omdat terugvallen op oude, bestaande (want vergane, onbetrouwbare) bindingen niet lukt of niet gewenst lijkt. The Me in We, noem ik het.

De voorhoede van de kunstwereld kan niet anders dan vooruit denken met de middelen, de gedachten van het heden. En reflecteert daarmee op wat er beweegt binnen de samenleving. Des te meer reden om eens een museum binnen te lopen. Je begrijpt de wereld beter. Je kunt natuurlijk ook een toekomstpresentatie boeken. Dat is een andere manier om verbinding te maken met morgen..

Diversity Now!

Diversiteit staat weer op de agenda. In de TrendRede besteedden we er aandacht aan en in de Seizoenen van de Tijdgeest legde ik uit waarom het een typerend Lentesignaal is. Het Nieuwe Normaal wordt op dit moment geformuleerd en juist de groepen die iets te winnen hebben roeren zich. Zo schreef ik al eerder dat transgenders een mediafenomeen zijn geworden het afgelopen jaar. Je komt ze meer op televisie en tijdschriften tegen dan op straat. Zo breken ze de moraliteit open en vechten zich naar binnen als acceptabele levensvorm.

beyonce_formation2-1

Veel zichtbaarder nog is de zwarte strijd. Dat we ons al jaren boos maken om Zwarte Piet is peanuts, de strijd is breder en wordt in de gehele westerse wereld gestreden. Zo begon het Amerikaanse fenomeen Superbowl dit jaar al met het volkslied, gezongen door de heldin aller outcasts, Lady Gaga. Vergis je niet in de implicaties daarvan. Maar de media-aandacht lag vooral bij de opmerkelijke act van Beyoncé, die de brave blanke jongens van Coldplay zo’n beetje van de middenstip blies. Ze zong een fragment uit Formation, een nieuw nummer met een straffe trotse én politieke boodschap. “I like my negro nose with Jackson Five nostrils,” zingt ze. En: “I  just might be a black Bill Gates in the making..”

“I slay,” houdt ze het American football minnende publiek voor. Dat een dergelijk optreden bij een klassieker erg nieuwswaardig maar niet eens onbestaanbaar dan wel wereldschokkend wordt gevonden, zegt al iets over de gewenning aan het krachtige geluid van de diversiteitpleiters. De stemmen verheffen zich deze lenteperiode, velen zullen er nog volgen. m1fz7rlatb62

Wie zet het spoor in Nederland uit? Sylvana Simons doet haar best, Humberto Tan frummelt soms aan de grenzen die RTL stelt aan een talkshow. Zelf vond ik de clip die Fresku verleden jaar maakte sterk en duidelijk in zijn boodschap. Er is iets aan het bewegen. Let er maar op, de komende tijd. Er zijn openingen geforceerd en die worden langzaam maar zeker opgevuld met nieuwe gezichten. Die we al snel weer heel normaal vinden.